PORODICA I ŽRTVENI JARAC🐐

Žrtveni jarac je uloga koja se često dodjeljuje djetetu koje raste u disfunkcionalnom porodičnom sistemu. Žrtveni jarac je osoba koja zna da nešto nije u redu u porodičnom sistemu u kom egzistira, a sa druge strane porodica paradoksalno targetira upravo tu osobu da je ona kriva za disfunkciju unutar te porodične jedinice. Kao rezultat toga, ta osoba često doživljava gaslighting, manipulacije i nejednak tretman. Ovo je uglavom slučaj kod roditelja koji posjeduju visoki stepen narcisoidnosti. To se dešava zato što je “žrtveni jarac” obično ona osoba koji govori istinu i upućuje da u porodici postoji disfunkcionalnost, te da nešto nije uredu, što narcisoidni roditelji dovode u pitanje ili negiraju.

Iznošenje istine utiče na to da “žrtveni jarci” postanu meta, tako da se sva negativnost iz porodice projektuje i sliva na “žrtvenog jarca” te oni dobijaju epitet i postaju takozvano problematično dijete. Disfunkcionalna porodica uglavnom upire prstom u osobu koja je klasifikovana kao žrtveni jarac i govori : “ Ti si za sve kriv/a.”

Evo jednog primjera koji slikovito opisuje “žrtvenog jaraca”

Jelenina majka ima narcisoidni poremećaj ličnosti i njene potrebe su primarni fokus domaćinstva odnosno porodičnog sistema. Od Jelene se očekuje da zadovolji potrebe njene majke i da nema svoje potrebe tako da su u fokusu čitavog domaćinstva potrebe Jelenine majke, a ne primarno zdravi razvoj djece. Od Jelene se očekuje da se pokori dominantnom autoritetu svoje majke ma koliko ona bila okrutana ili svojim ponašanjem i vokabularom vrijeđala Jelenu. Za sve sitince, ali i uslovno rečeno “krupne” stvari ili porodične probleme, kriva je Jelena. Kao porodični žrtveni jarac natjerana je da snosi teret svih porodičnih problema, frustracija, svađa i nesreća. Umjesto da se zapitaju da li postoji problem u nekom drugom osim Jelene, porodica kolektivno upire prst upravo u Jelenu. Ovakvo ponašanje im omogućava da nastavljaju svoje disfunkcionalne obrasce bez promjene. Kao žrtveni jarac, Jelena je ta koja govori istinu o očiglednim problemima u porodici, ona proziva i upozorava na majčinu manipulaciju, pasivnost njenog oca (narcisi često biraju pasivne i submisivne partnere za brak ili vezu) i koliko su jednostrane i jednoobrazne stvari u porodici. U ovakvom porodičnom skriptu porodica i prije slušanja šta Jelena ima da kaže, nazivaju je smutljivom, bezobraznom i govore joj da samo misli na sebe, a naravno niko od njih ne želi priznati da postoji disfunkcionalnost.

Treba istaći da ovakav porodični sistem odnosno šema sistema u kojem dominira jedan narcis može transponovati i vrlo često je transponovan u radni kolektiv i da takav patološki oblik ponašanja možemo vrlo lako sresti u različitom radnom setingu. Jelenina svijest o tome da nešto debelo nije u redu u porodici i njen konstantni pokušaj da iznese istinu na vijedjelo koncipira se od porodice kao pretnja porodičnom sistemu.

Zašto u porodici postoji žrtveno jarac?

U teoriji porodičnih sistema Murraya Bowena porodice se posmatraju kao emocionalno međusobno povezani sistemi. Porodica je sistem koji koristi žrtvenog jarca da zamjeni njihovu disfunkciju, tako da prebacuju svoju disfunkciju na žrtvenog jarca. Žrtveni jarac se tada okrivljuje i ima status amplifikatora za porodične probleme u kome u stvari cijela porodica ima ulogu. Istraživanja sugerišu da roditelji koji posjeduju određene vidove mentalnih poremećaja ili su emocionalno nestabilni, nezreli, često od svoje djece prave žrtvene jarce. Istraživanja ukazuju da žrtveni jarac omogućava roditelju da vjeruje da je njihova porodica mnogo zdravija nego što jeste, patogeno porodica vjeruje da nije ove osobe (tj. žrtvenog jarca) porodica bi bila savršena. Tako nasilni i agresivni roditelj može pažljivo da diktira porodični skript u kome potenciraju porodični narativ o njihovom dijetetu koji rado žele da podijele sa svima koji žele slušati, priča ide obično ovako: "Bio/la je tako teška beba, ali sam dala sve od sebe" ili "Ona/on ima problema sa mentalnim zdravljem, ima nek poremećaj i tako je teško upravljati sa njom/njim" ili "On/a je takav lažov i izaziva mi toliko stresa u životu".

Ova priča je dizajnirana i programirana da uzdigne roditelja, da ga predstavi kao heroja, ili čak žrtvu (zavisi od stepena patologije samog roditelja), a sa druge strane da osramoti dijete u raznim domenima. Narativ ima destruktivnu namjenu dase dijete još više ponizi i omalovaži. Ova priča često se dijeli sa tetkama, stričevima, bliskim prijateljima ili prijateljicama, ljudima izvan porodice, uključujući i kolege sa posla uz nezaobilaznu kafu, ili neku drugu priliku gdje je roditelj zbog nečega recimo uznemiren pa koristi priliku da izventilira i oslobodi se stresne situacije tako što nukleus problema pozicionira ka dijetetu. Jednostavno, svi ovi ljudi sada gledaju na dijete “žrtvenog jarca” kroz istu okrutnu i nerealnu optiku kao i porodica u kojoj to dijete odrasta.Takav porodični narativ koji se raširio oko dijeteta “žrtvenog jarca” njemu/njoj kasnije još više otežava samo funkcionisanje sa tim ljudima koji su povjerovali u taj porodični narativ, što je posebno evidentno u malim sredinama, gdje se pojedine priče prepričavaju godinama u negativnoj konotacijii bespotrebno klasifikuju pojedince.

Jedan od najvećih problema u tome što se dijete žrtveni jarac mora osloniti na svoje roditelje da bi dobilo podršku i sigurnost što je svakom djetetu potrebno za njegov mentalni i fizički razvoj, a svjedoci smo da takva djeca uglavnom nisu u mogućnosti da odu iz nasilnog porodičnog okruženja i da dobiju adekvatnu podršku od svojih najbližih. Važno je naglasiti da ovo ostavlja dijete vulnerabilnim na patogenezu traume koja se može intenzivirati u odraslom dobu. Neka djeca, sada kao već odrasli ljudi vuku kofere svoje mladosti u kojima nose, disfunkcionalnu porodicu, narcisoidne roditelje, porodične traume, razna zlostavljanja. Porodični žrtveni jarac, djete narcisoidnog roditelja može razviti različite kliničke slike određenih mentalnih poremećaja, još lakše ako ima genetske predispozicije, za to. Klinička slika mentalnih poremećaja uključuju depresiju, anksioznosti, opsesivno kompulsivni poremećaj (OKP), suicidalne ideacije i posttraumatski stresni poremećaj PTSP, kao i granični poremećaj ličnosti.