PSIHOLOGIJA OPSADNOG MENTALITETA U EX YU - NEURONAUČNI ASPEKTI

Koncept "opsadnog mentaliteta" duboko je ukorijenjen u psihološkom tkivu balkanskih društava, posebno u populacijama bivše Jugoslavije, koje su oblikovane dugotrajnom istorijom sukoba, političke nestabilnosti i sociokulturne fragmentacije koja negdje jača, a negdje slabi. Ovaj psihološki konstrukt često karakteriše pojačan osjećaj kolektivne prijetnje, lojalnost unutar grupe i percepcija stalnog spoljašnjeg neprijateljstva. Genealno taj psihološki konstrukt ali i koncept ne postoji samo kod nas, nego svugdje. Često se koristi kao oružije mentalnog terora u mnogimn apokaliptičnim kultovima, kao sredstvo manipulacije. Opsadni mentalitet može se interpretirati kao odbrambeni psihološki mehanizam koji, iako je u prošlosti bio adaptivan, ima dalekosežne posljedice na savremene sociokulturne dinamike, međugrupne odnose i mentalno zdravlje pojedinca posebno u današnje vrijeme.

Iz neuronaučne perspektive, opsadni mentalitet je u skladu s mehanizmima koji leže u osnovi hroničnog stresa, aktivirajući hipotalamo-hipofizno-adrenalnu (HPA) osu, čime se povećava nivo kortizola. Povišen kortizol, zauzvrat, utiče na limbički sistem, posebno na amigdalu, koja je povezana s detekcijom i procesuiranjem prijetnji i emocionalnom regulacijom. Hronična aktivacija ovih moždanih regija i centara zbog produženog uticaja stresa iz okoline može dovesti do pojačane percepcije prijetnji i uslovljenog straha, dodatno učvršćujući međugeneracijsku traumu i transgeneracijski traumatski narativ. Ovaj neurološki pečat je vidljiv širom populacije današnje bivše Jugoslavije, gdje pojedinci i zajednice pokazuju pojačanu budnost, kolektivno nepovjerenje i duboko ukorijenjenu opreznost prema percipiranim spoljnim grupama. Istorijski gledano, podozrenje prema svemu onome što dolazi sa zapada od tehnologije do medicine, ali i društvenih koncepta.

Osim toga, opsadni mentalitet podstiče koheziju i solidarnost unutar grupe, jačajući društveni identitet u suočavanju s percipiranim egzistencijalnim prijetnjama. Iz psihološke perspektive, ovaj konstrukt se povezuje s teorijom socijalnog identiteta, prema kojoj pojedinci dio svog samopouzdanja izvode iz pripadnosti određenoj društvenoj grupi koje nekada zaista uzima patološku formu. U balkanskom kontekstu, istorijski sukobi i trajni kulturni narativi naglašavaju lojalnost unutar grupe, učvršćujući dihotomiju "mi vs oni". Neurokognitivno, ovakvi procesi uključuju ventromedijalni prefrontalni korteks (vmPFC), koji je uključen u moralno rasuđivanje i donošenje odluka zasnovanih na grupi tj grupnom identitetu. Kada je aktiviran u stresnom, socijalno polarizovanom okruženju, vmPFC može pojačati sklonost ka tribalizmu, podstičući ekskluzivnost i defanzivnost, što ovde sintetiše generalni pojam.

Opsadni mentalitet pojačava tribalizam, koji u ovom kontekstu označava snažnu odanost prema sopstvenoj kulturnoj ili etničkoj grupi, uglavnom i često na račun otvorenosti prema drugima. Tribalizam predstavlja sklonost ka stvaranju snažnih veza unutar grupe na osnovu zajedničkog identiteta, s jasnim granicama prema percipiranim spoljnim grupama. Iako je tribalizam istorijski pružao osjećaj sigurnosti i pripadnosti, on takođe podstiče društvenu rigidnost i otpor prema spoljašnjim perspektivama, čineći prelazak preko podjela izazovnim.

Tokom komunističkog perioda, jugoslovenski lideri su oblikovali narativ koji je naglašavao kolektivnu otpornost protiv percipiranog zapadnog imperijalizma i kapitalističke eksploatacije. Uvjek je bio prisutan taj strah od intrudera, od nekoga spolja. Ovaj narativ je stvorio sveprisutni mentalitet “mi protiv njih," koji su mediji, propaganda i obrazovanje dodatno učvrstili, predstavljajući Zapad kao stalnu pretnju suverenitetu Jugoslavije i socijalističkim vrijednostima. Ovakav scenario i indoktrinacija je bila prisutna u svi komunističkim-socijalističkim zemljama i taj narativ je samo transponovan u novi seting i optimiziran za novu upotrebu kroz prajming. Takav narativ nije bio samo politički već je postao i odbrambeni mehanizam koji je prožimao sve aspekte društva. Ova defanzivna perspektiva ohrabrila je kolektivni identitet obilježen osjećajem budnosti i samoodržanja, koji je viđen kao ključan za opstanak nacije. Kao rezultat toga, populacija je internalizovala vjerovanje da se njihovo društvo nalazi u stanju stalne opsade od strane stranih uticaja, vjerovanje koje i danas, u različitim oblicima, traje širom Balkana. Zbog takvog transgeneracijskog socijalnog skripta u poslednjih dvadesetak-tridesetak godina ovde je jako plodno i vrlo upijajuće tlo za razne formate teorija zavjere, antivaksere.

Ovaj dugotrajni opsadni mentalitet, iako je istorijski bio adaptivan za preživljavanje, doprinosi psihološkoj nefleksibilnosti u suočavanju sa savremenim društvenim izazovima. Štaviše, on pogoršava i inicira mentalne probleme, poput anksioznih poremećaja, PTSP-a i depresivnih simptoma, koji su česti u postkonfliktnim balkanskim društvima. Prepoznavanje opsadnog mentaliteta kao i sociokulturnog i neuropsihološkog fenomena od suštinskog je značaja za adresiranje psiholoških i neuroloških ožiljaka od sukoba na Balkanu.